İşçilik alacaklarında arabuluculuk süreci, işçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıkların mahkemeye taşınmadan önce tarafsız bir arabulucu huzurunda çözüme kavuşturulmasını amaçlayan zorunlu bir ön aşamadır. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca, kanuna veya iş sözleşmesine dayanan alacak ve tazminat talepleri ile işe iade davalarında arabuluculuk süreci tüketilmeden doğrudan iş mahkemesinde dava açılamaz. Başvurudan son tutanağın imzalanmasına kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve taraflar uzlaşmaya varırsa düzenlenen tutanak ilam niteliğinde hukuki bağlayıcılık kazanır.
İşçilik Alacaklarında Dava Şartı Arabuluculuk Nedir?
İşçilik alacaklarında dava şartı arabuluculuk; iş sözleşmesinden doğan parasal talepler ve işe iade istemleri için dava açılabilmesini arabuluculuk yolunun denenmiş olması koşuluna bağlayan yasal bir usul kuralıdır. Bu kural, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesi ile 1 Ocak 2018 tarihinden itibaren Türk hukuk sisteminde uygulanmaktadır.
Dava şartı niteliği gereği, arabuluculuk yoluna başvurulmaksızın doğrudan iş mahkemesinde açılan davalar, mahkeme tarafından karşı tarafa tebliğ edilmeksizin veya herhangi bir esasa girilmeksizin usulden reddedilir. Arabuluculuk kurumu, yargı organlarının iş yükünü hafifletmenin yanı sıra tarafların uzun süren yargılama süreçlerine girmeden, ekonomik ve hızlı bir şekilde anlaşmalarını hedefler. Süreç, İş Hukuku mevzuatı ile 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu hükümlerine tabi olarak yürütülür.
Hangi İş Hukuku Talepleri Arabuluculuğa Tabidir?
Bireysel veya toplu iş sözleşmesine ya da mevzuata dayanan neredeyse tüm işçi ve işveren parasal alacakları ile işe iade talepleri dava şartı arabuluculuk kapsamındadır. Bununla birlikte yasa koyucu, bazı uyuşmazlık türlerini dava şartı kapsamı dışında tutmuştur.
7036 sayılı Kanun’un 3. maddesinin 3. fıkrası gereğince, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlarla ilgili rücu, tespit ve itiraz taleplerinde arabuluculuğa başvuru dava şartı değildir. Bu tür dosyalarda doğrudan yetkili iş mahkemesinde dava ikame edilebilir.
| Uyuşmazlık Türü | Dava Şartı Kapsamı | Yasal Dayanak |
|---|---|---|
| Kıdem ve İhbar Tazminatı | Zorunlu (Dava Şartı) | 7036 sayılı Kanun m. 3/1 |
| Ücret, Fazla Mesai, UBGT, Yıllık İzin | Zorunlu (Dava Şartı) | 7036 sayılı Kanun m. 3/1 |
| Kötü Niyet ve Eşit Davranmama Tazminatı | Zorunlu (Dava Şartı) | 7036 sayılı Kanun m. 3/1 |
| İşe İade Talepleri | Zorunlu (Dava Şartı) | 4857 sayılı Kanun m. 20 / 7036 sayılı Kanun m. 3 |
| İş Kazası Maddi / Manevi Tazminat | Kapsam Dışı (İhtiyari) | 7036 sayılı Kanun m. 3/3 |
| Meslek Hastalığı Kaynaklı Talepler | Kapsam Dışı (İhtiyari) | 7036 sayılı Kanun m. 3/3 |
| Hizmet Tespiti Davaları (SGK Bağlantılı) | Kapsam Dışı (Doğrudan Dava) | 7036 sayılı Kanun m. 4 |
Arabuluculuk Başvurusu Nasıl ve Nereye Yapılır?
Arabuluculuk başvurusu, uyuşmazlığın karşı tarafının yerleşim yerindeki veya işin görüldüğü yerdeki adliye arabuluculuk bürosuna, büro bulunmayan yerlerde ise görevlendirilen sulh hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğüne yapılır. Ankara genelinde faaliyet gösteren işletmeler veya Ankara sınırlarında çalışan işçiler bakımından başvuru mercii Ankara Adliyesi bünyesindeki arabuluculuk bürolarıdır.
Başvuru adımları şu sıralamayla icra edilir:
- Başvuru Formunun Hazırlanması: Başvurucu; kimlik ve iletişim bilgileri, karşı tarafın unvanı ve tebligata elverişli adresi ile talep kalemlerini (kıdem, ihbar, fazla çalışma, hafta tatili vb.) belirten matbu başvuru formunu doldurur.
- Büroya Teslim veya UYAP Kaydı: Başvuru formu bizzat arabuluculuk bürosuna verilebileceği gibi, avukat aracılığıyla UYAP Avukat Portalı üzerinden elektronik ortamda da sisteme yüklenebilir.
- Arabulucunun Görevlendirilmesi: Başvurunun sisteme kaydedilmesinin ardından Arabuluculuk Daire Başkanlığı komisyon listesinden puanlama ve sıra esasına göre bağımsız ve tarafsız bir arabulucu atanır.
- İlk Toplantı Daveti: Görevlendirilen arabulucu, sicile kayıtlı iletişim adresleri ve MERNİS üzerinden taraflara ulaşarak ilk oturum gününü ve yerini bildirir.
Arabuluculuk Süreci Ne Kadar Sürer ve Süreç Nasıl İşler?
7036 sayılı Kanun’un 3. maddesinin 8. fıkrası uyarınca arabulucu, yapılan başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren 3 hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde arabulucu tarafından en fazla 1 hafta uzatılabilir. Dolayısıyla işçilik alacaklarında dava şartı arabuluculuk süreci kural olarak en geç 4 hafta içinde tamamlanmak zorundadır.
Sürecin işleyişinde dikkat edilmesi gereken temel hukuki kurallar şunlardır:
- Zamanaşımının Durması: 7036 sayılı Kanun’un 3. maddesinin 17. fıkrası uyarınca, arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süreler işlemez.
- Temsil Yetkisi: Görüşmelere taraflar bizzat katılabileceği gibi vekaletnamesinde özel yetki bulunan avukatları aracılığıyla da katılabilirler. İşverenin yazılı belgeyle açıkça yetkilendirdiği bordrolu çalışanı da oturumlarda işvereni temsil edebilir.
- Gizlilik İlkesi: 6325 sayılı Kanun m. 5 uyarınca arabuluculuk müzakerelerinde dile getirilen beyanlar, sunulan belgeler veya yapılan teklifler kural olarak gizlidir; sonradan açılacak bir davada aleyhe delil olarak kullanılamaz.
- Toplantıya Mazeretsiz Katılmama Yaptırımı: 7036 sayılı Kanun m. 3/12 gereğince taraflardan birinin geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk toplantıya katılmaması sebebiyle sürecin sona ermesi durumunda, katılmayan taraf davada kısmen veya tamamen haklı çıksa dahi yargılama giderinin tamamını ödemekle yükümlü tutulur ve lehine vekalet ücretine hükmedilmez.
Arabuluculuk Görüşmeleri Nasıl Sonuçlanır?
Arabuluculuk faaliyeti müzakerelerin seyrine bağlı olarak temelde iki şekilde neticelenir: tarafların uzlaşması (anlaşma) veya uzlaşamaması (anlaşamama). Her iki olasılık da son tutanak ile kayıt altına alınır.
1. Tarafların Anlaşması Durumu
Tarafların alacak kalemleri, ödenecek meblağ ve ödeme vadeleri konusunda mutabakata varması durumunda bir anlaşma belgesi tanzim edilir. 6325 sayılı Kanun’un 18. maddesi uyarınca taraflar, kanuni temsilcileri veya vekilleri ile arabulucunun birlikte imzaladığı anlaşma belgesi, ilam (kesinleşmiş mahkeme kararı) niteliğinde belge sayılır. Bu belge doğrudan ilamlı icra takibine konu edilebilir.
Avukatsız imzalanan anlaşma tutanaklarının ilam niteliği kazanabilmesi için sulh hukuk mahkemesinden icra edilebilirlik şerhi alınması gerekir. Anlaşmaya varılan hususlarda taraflarca sonradan aynı taleple mahkemede dava açılamaz.
2. Anlaşamama Hâli ve Dava Açma Süresi
Tarafların mali şartlarda uzlaşamaması, tekliflerin reddedilmesi veya taraflardan birinin toplantıya gelmemesi durumunda arabulucu tarafından “Anlaşamama Son Tutanağı” düzenlenir. Dava şartının yerine getirildiğini kanıtlayan bu tutanağın aslı veya arabulucu onaylı örneği, açılacak davanın dava dilekçesine zorunlu ek yapılmalıdır.
İşe iade talepli uyuşmazlıklarda işçinin, arabuluculuk faaliyeti sonunda düzenlenen son tutanak tarihinden itibaren 2 hafta içinde yetkili iş mahkemesinde dava açması şarttır; aksi takdirde hak düşürücü süre geçmiş olur. Diğer parasal işçilik alacaklarında ise genel zamanaşımı süreleri dahilinde dava açılabilir.
Arabuluculuk Sürecinin Sınırları ve Dikkat Edilmesi Gereken Riskler
Arabuluculuk hızlı bir uyuşmazlık çözüm aracı olmakla birlikte, sürecin usulüne uygun ve bilinçli yürütülmemesi taraflar açısından hak kayıpları doğurabilir. Anlaşma belgesine bağlanan alacak kalemleri kesin hüküm etkisi doğurduğundan, gerçekte hak edilen tutarın çok altında bir bedele rıza gösterilip tutanak imzalanması durumunda daha sonra fark alacaklar için dava açılması kural olarak mümkün değildir.
Bununla birlikte arabuluculuk süreci, taraflar arasında irade fesadı (hata, hile, korkutma) bulunması veya cebrî icra niteliğinde baskı kurulması durumlarında iptal davalarına konu olabilmektedir; ancak bu iddiaların ispat eşiği son derece yüksektir. Bu nedenle müzakere aşamasında alacakların kıdem, ihbar, fazla çalışma ve benzeri kalemler itibarıyla doğru hesaplanması, sürecin Arabuluculuk & Tahkim prensiplerine ve mevzuatına hakim biçimde yürütülmesi uyuşmazlığın adil çözümü için önem taşır.
Bu metin 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu ve 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu çerçevesinde genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıkların kendine özgü şartları doğrultusunda hukuki değerlendirme yapılması tavsiye edilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Arabulucuya başvurmadan işçilik alacakları davası açılırsa ne olur?
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesi uyarınca arabuluculuk zorunlu dava şartıdır. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, mahkeme tarafından esasa girilmeksizin dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir.
İşçilik alacaklarında arabuluculuk süreci ne kadar sürer?
Arabulucu, görevlendirildiği tarihten itibaren başvuruyu kural olarak 3 hafta içinde sonuçlandırır. Zorunlu hâllerde bu süre arabulucu tarafından en fazla 1 hafta uzatılabilir; toplam süreç azami 4 haftadır.
İş kazası tazminatı için arabuluculuk zorunlu mudur?
Hayır. 7036 sayılı Kanun m. 3/3 uyarınca iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile rücu davalarında arabuluculuk dava şartı değildir; doğrudan dava açılabilir.
Arabuluculuk toplantısına mazeretsiz katılmamanın sonucu nedir?
Geçerli bir mazeret göstermeksizin ilk oturuma katılmayan taraf, açılacak davada tamamen veya kısmen haklı çıksa dahi yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekalet ücretine hükmedilmez.
Arabuluculukta anlaşılan konular için sonradan dava açılabilir mi?
Hayır. Usulüne uygun düzenlenen ve imzalanan arabuluculuk anlaşma belgesi ilam niteliğindedir. Anlaşılan hususlarda tarafların sonradan aynı taleple mahkemede dava açması kural olarak mümkün değildir.
